Andrzej Zytner
Redaktor Naczelny IZOPTYKI
   W naszych kontaktach z optykami pojawiło się zapytanie dotyczące podwójnego widzenia po wstawieniu soczewek w oprawki z uwagą, że jest to spowodowane wadliwym ich wykonaniem.
   Normalne soczewki jednoogniskowe przeznaczone do korekcji dali (o ujemnej mocy czołowej) powinny być wstawiane w ten sposób, aby osie optyczne soczewek były do siebie równoległe i przechodziły przez środki źrenic i środki obrotu gałki ocznej. W takim przypadku, w warunkach poprawnie dobranej korekcji, promienie główne pochodzące od dalekich przedmiotów wpadając do obu oczu, tworzą na siatkówce obrazy na korespondujących ze sobą obszarach (np. na żółtej plamce), co zapewnia prawidłowe widzenie przestrzenne. To samo dotyczy soczewek do bliży o dodatniej mocy czołowej, z tym, że należy rozpatrywać wtedy nie promienie równoległe, lecz promienie biegnące od przedmiotu w warunkach najwygodniejszej obserwacji. Przykładowo, jeżeli dla jednego oka oś optyczna nie pokrywa się z osią widzenia, wówczas powstaje efekt pryzmatyczny, czyli promień biegnący wzdłuż prostej nie przechodzi przez środek optyczny soczewki okularowej i ulega odchyleniu trafiając w inny obszar siatkówki niż w przypadku ustawienia prawidłowego. Przedstawiono to schematycznie na rysunkach nr 1 i nr 2.
   Zjawisko to wywołuje u noszącego okulary wrażenie podwójnego obrazu. Odchylenie jest tym większe, im większa jest pryzmatyczność soczewki w miejscu przechodzenia promienia trafiającego na środek źrenicy. Jednostką pryzmatyczności jest dioptria pryzmatyczna (pdpt) określająca, że w odległości 1 m od soczewki odchylenie promienia wynosi 1 cm.
   Znany jest wzór określający pryzmatyczność w zależność od przesunięcia promienia światła w stosunku do osi optycznej (lub środka optycznego) i przedstawia się on następująco (znany również jako wzór Prentica):


   We wzorze tym P jest wartością pryzmatyczności, D_c jest mocą czołową w dioptriach i c jest przesunięciem promienia w stosunku do środka optycznego soczewki w cm. Jak widać z tego wzoru, przy tym samym przesunięciu promienia, pryzmatyczność jest tym większa, im większa jest wartość mocy czołowej.
   Często przyjmuje się, że odchylenie promienia dla jednego oka po przejściu przez soczewkę powinno być mniejsze niż 0,5 pdpt dla kierunku poziomego (horyzontalnego) i 0,25 pdpt dla kierunku pionowego (wertykalnego). Jeżeli przekształcić powyższy wzór, można obliczyć, ile wynosi maksymalne przesunięcie c dla różnych mocy soczewki, przy czym do obliczeń przyjmuje się bezwzględną wartość mocy czołowej. Wyniki takich obliczeń dla wartości 0,5 pdpt przedstawia poniższa tablica:

Moc czołowa soczewki Dc [dpt]	1,0	2,0	3,0	5,0	8,0	12,0	15,0
Maksymalne przesunięcie c [mm]	5,0	2,2	1,7	1,0	0,6	0,4	0,3

   Jak wynika z tablicy, im wyższa moc soczewki, tym bardziej precyzyjne powinno być ustawienie soczewek przy montażu. Wiąże się to zarówno z prawidłowym pomiarem środków źrenic, jak i dokładnym wyznaczeniem środków optycznych soczewek. Warto tutaj również zauważyć, że w przypadku okularów do korekcji dali jednym z poważniejszych błędów jest ustawienie bazy pryzmatu (miejsce grubszej krawędzi) w kierunku nosa użytkownika. W przypadku okularów do bliży jest odwrotnie i zaleca się ustawienie bazy pryzmatu w kierunku nosa. Tak więc należy przyjąć, że przy soczewkach dodatnich możemy pozwolić sobie na nieco szersze ustawienie ich środków optycznych w stosunku do zalecanego PD, a w przypadku soczewek ujemnych na ich węższe ustawienie.
   W naszych wyjaśnieniach dla uproszczenia nie uwzględniliśmy wpływu kąta pantoskopowego oprawy okularowej na położenie środków optycznych soczewek okularowych.
   Na zakończenie chcemy zwrócić uwagę, że mogą istnieć również inne przyczyny podwójnego widzenia, których nie opisaliśmy.

Rys. nr1 - Promień biegnący wzdłuż prostej przechodzącej przez środek źrenicy, punkt obrotu gałki oka, ale niepokrywający się z osią optyczną soczewki - ulega odchyleniu

Rys. nr2 - Oś optyczna soczewki pokrywa się z prostą przechodzącą przez środek źrenicy, punkt obrotu gałki oka - promień nie ulega odchyleniu.