Poniższy artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, z którym często spotykamy się w praktyce oftalmicznej "Jak określać środki optyczne w szkłach dwuogniskowych?"
Odpowiedź na pytanie musimy rozpocząć od wyjaśnienia definicji środka optycznego i osi optycznej.
Środek optyczny to punkt przecięcia się osi optycznej z powierzchnią czołową soczewki (norma międzynarodowa ISO/ FDIS 13666), wartość mocy pryzmatycznej jest w tym punkcie równa zeru.
Oś optyczna to linia prosta, prostopadła do obu powierzchni soczewki, wzdłuż której światło może przebiegać bez odchylenia.
W szkłach jednoogniskowych występuje jeden środek optyczny (za wyjątkiem soczewek astygmatycznych o mocy zerowej i soczewek pryzmatycznych o przekroju zerowym).
W soczewkach dwuogniskowych, które są tematem naszych rozważań, w rzeczywistości występują aż trzy środki optyczne:
Położenie środka optycznego do dali podaje nasz katalog (jest on w gotowych szkłach dwuogniskowych zawsze przesunięty względem segmentu do bliży).
Środek optyczny segmentu znajduje się w jego środku geometrycznym, jednak po "wstawieniu" segmentu w szkło główne, nie można już określić jego położenia. Ponieważ obecnie szkła dwuogniskowe wykonuje się z półfabrykatów, gdzie powierzchnia wypukła - zawierająca segment jest już wykończona, możemy wyznaczyć położenie środka optycznego segmentu (przy pomocy dioptromierza) jedynie w przypadku, gdy moc do dali jest równa zero, tzn. szkło główne nie wprowadza pryzmatyczności w obszarze do bliży. W pozostałych przypadkach, aby wyznaczyć środek optyczny segmentu, należałoby wyjąć go ze szkła głównego co jest oczywiście niemożliwe.
Trzeci środek optyczny szkieł dwuogniskowych, to środek optyczny obszaru do bliży wynikający z nałożenia segmentu do bliży na szkło główne. Znajduje się on na prostej łączącej środek krzywizny czołowej szkła głównego ze środkiem krzywizny wewnętrznej segmentu (dla szkieł mineralnych) lub krzywizny zewnętrznej (dla szkieł organicznych). Położenie tego punktu zależeć będzie od następujących czynników zmiennych: mocy do dali, mocy dodatku i działania pryzmatycznego szkła głównego w obszarze do bliży.
Stąd wynikowy środek optyczny obszaru do bliży nie będzie się pokrywać ze środkiem optycznym segmentu do bliży, a w parze szkieł o różnych mocach środki te będą z pewnością położone w różnych punktach. Bardzo często może dojść do sytuacji, w której wynikowy środek optyczny nie będzie się nawet mieścił w obszarze segmentu.
Nie można wtedy obserwować krzyża testowego bezpośrednio w dioptromierzu.
Reasumując - To, że wynikowy środek optyczny nie pokrywa się ze środkiem optycznym segmentu nie wynika z błędów konstrukcyjnych lub technologicznych, lecz z zasady budowy i konstrukcji soczewek dwuogniskowych.
W soczewkach dwuogniskowych nie określa się położenia ani środka optycznego segmentu, ani środka optycznego obszaru do bliży, a jedynie wartość dodatku. Dopuszczalne odchyłki określa międzynarodowa norma ISO 8980-1:1996, jak również podano je w informacji zamieszczonej w Ogólnopolskim Kurierze Oftalmicznym 96.10 na str. 54-55 (Specjaliści JZO informują... Szkła okularowe dwuogniskowe).
Moc czołową do dali, w soczewkach dwuogniskowych, należy zmierzyć w punkcie określonym przez producenta (patrz Katalog JZO). Dopuszczalne odchyłki mocy i dopuszczalną pryzmatyczność określa również międzynarodowa norma ISO 8980-1:1996 oraz informacja zamieszczona w Ogólnopolskim Kurierze Oftalmicznym 96.10 na str. 54-55 (Specjaliści JZO informują... Szkła okularowe dwuogniskowe).
 Rys.1 Przedstawienie położenia środków optycznych w soczewce dwuogniskowej -0,00/0,00 ADD 1,00 (W obszarze do dali nie ma środka optycznego. Środek optyczny segmentu jest zarazem środkiem optycznym do bliży) |
 Rys.2 Przedstawienie położenia środków optycznych w soczewce dwuogniskowej +4,00/0,00 ADD 2,00 (Środek optyczny segmentu nie jest środkiem optycznym obszaru do bliży ze względu na działanie pryzmatyczne szkła głównego) |